Freethinker.nl

15.

Willie van Peer schreef:Een andere eigenschap van de recensent is te doen alsof de hele wereld het met hem eens is, en ik degene ben die dwaalt. Maar dat is niet zo. Ik dwaal zeker af en toe wel, maar het is niet zo dat alle specialisten het over de hele lijn eens zijn met de recensent. Hij doet het bijvoorbeeld voorkomen dat het Lucas evangelie rond het jaar 100 gedateerd moet worden. Ikzelf houd het op ná 70 en vóór het jaar 90 – en ik geef daar ook een heel duidelijke, m.i. overtuigende redenen voor, onder meer het feit dat Lucas uitgaat van een vreedzaam samenleven van christenen en niet-christenen in het Romeinse Rijk, maar dat dit eindigt met de regering van keizer Trajanus in het jaar 98 – dus dat Lucas vóór die tijd schrijft. Het gaat mij hier niet om die precieze datering, maar om de strategie van de recensent, te doen alsof de hele wereld zijn visie deelt, terwijl dat hoegenaamd niet het geval is. En precies op dat punt vind je dan hiaten in de verwijzingen naar vakliteratuur. James Charlesworth (2008), b.v. laat zien dat er onenigheid bestaat onder specialisten over de precieze datering van dit evangelie. En dat zeg ik ook in mijn boek. Er is daarom iets onsmakelijks aan de werkwijze van de recensent: hoewel er GEEN consensus bestaat over de Lucas-datering onder specialisten (en ik dat ook uitdrukkelijk zeg in het boek), doet de recensent het voorkomen alsof dat wél het geval is – en dat die consensus op zijn hand – en dus tegen Van Peer is. Waarom doet een recensent dat?? Ik houd zelf niet strikt vast aan mijn eigen datering, die is ook niet zó belangrijk – ik weet dat we het niet weten.….

Ditmaal ben ik onsmakelijk. Ik denk dat ik straks ga tellen hoeveel bijvoeglijke naamwoorden u kunt bedenken om mijn onhebbelijkheden uit te drukken om het iedereen heel duidelijk te maken dat u beslist geen persoonlijke animositeiten wil.

De laatste zin, dat is waar het mij om gaat. Was dat maar wat u in uw boek schreef, want dát is de werkelijkheid van het Nieuwe Testament! Had u maar een wat ruimere tijdmarge naar boven aangegeven in het boek, dan zou het wat de datering van Lucas betreft wetenschappelijk zijn geweest en ik er niets over te klagen hebben!

Maar dat doet u in het boek beslist niet. U doet exact het tegendeel, namelijk steeds de datering precizeren. Nu heb ik daar niets op tegen, mits de argumentering maar redelijk is. De datering die u nu geeft is dat niet. Het gaat opnieuw de mist in.

Ten eerste omdat u in uw boek voor Marcus het tijdsbestek 70-71 (elders (70-75) aangeeft. En u hebt gezegd dat Lucas het evangelie van Marcus kent. Lucas moet dus pas ruime tijd daarna geschreven zijn. Iets wat Lucas ook zelf schrijft.
Verder is het jammer dat u Trajanus erbij haalt, want nu moet ik u erop attent maken (wat ik in mijn commentaar niet deed) dat hij in het jaar 98 keizer werd, maar de christelijke kwestie waarover men weet via de correspondentie van Plinius de Jongere die dateert (op z'n vroegst) uit het jaar 111, een zaak is die pas meer dan tien jaar later speelde. Men kan daarom de datering gerust tot ca. 110 laten oplopen zonder dat uw argument gebruikt kan worden.
Overigens, een "vervolging" onder Trajanus in te lassen is zowiezo een dubieuze zaak. Wat uit de brief van Plinius naar voren komt is niet vervolging, maar het feit dat christendom voor de cosmopoliet en buitengewoon hooggeschoolde Plinius een geheel onbekende groepering is, waarvan hij pas recentelijk iets over te horen heeft gekregen. Het argument is dus tamelijk geforceerd, zoals u ook zelf op bladzijde 197 aangeeft:

Van Peer schreef:Kerkelijke overheden (en vrome gelovigen) hameren er vaak op dat christenen in het verleden vervolgd werden. De verhalen over die vervolgingen in de oudheid zijn vaak sterk overdreven. Er waren pas vervolgingen in de eerste helft van de derde eeuw (onder keizer Decius) en tussen 303 en 313 (onder keizer Diocletianus). Maar de Romeinse overheid verbood buiten deze perioden het christendom niet. Waarom zou ze?

Uw nieuwe datering van vóór 90 is echter weer in strijd met wat u in uw boek schrijft op pagina 111:

Willie van Peer schreef: Lucas ziet zichzelf in de eerste plaats als historicus, niet als evangelist. Zijn modellen zijn Dionysius van Halicarnassus en Flavius Josephus (ons reeds bekend). Vanuit die historische invalshoek bekritiseert hij indirect de andere evangelisten. En kondigt hij aan het beter te doen.

Indien u dus van mening bent dat Lucas op de hoogte was van Flavius Josephus, dan is zijn evangelie beduidend later dan het jaar 93 geschreven, en zit u exact op dezelfde lijn als die ik aangaf.
Wilt u betogen dat hij enkel op de hoogte is van het eerste boek van Josephus, dat in 79 gepubliceerd werd, dan had u dat moeten aangeven, inclusief de reden ervoor, en heeft het weer geen zin om de datering te laten beginnen in het jaar 70. Zelfs het jaar 80 is dan geforceerd. Redelijker is de vroegste datering dan te laten beginnen in het jaar 85.

U hebt in uw boek ook geen aandacht geschonken aan de datering van het boek Handelingen, geschreven door dezelfde auteur. Het boek Handelingen wordt tegenwoordig algemeen in de tweede eeuw gedateerd (zie bijv. hier), vaak op ca. 115. Het is zeer onwaarschijnlijk dat dezelfde schrijver het evangelie van Lucas vele decennia eerder schreef.

U ziet het, u kunt het bij mij nooit goed doen, maar u hebt het echt te danken aan uzelf.

16.

Willie van Peer schreef:Ik vraag me op bepaalde punten in de recensie af of de recensent mijn boek gelezen heeft, of een ander (dat ik niet ken)…. Ik zou Leviticus19,
18 niet kennen, schrijft hij. Heeft de recensent ECHT dit boek gelezen?? De verwijzing naar Leviticus staat op p. 13-14, helemaal in het begin van het boek, dus van vermoeienis van de lezer kan nog geen sprake zijn. En nogmaals op p. 226 – met de verwijzing naar Reza Aslan! Gelezen? Ik vrees het niet. Of in ieder geval niet aandachtig. Ja, dat staat in Leviticus: het gaat hier om het principe van de naastenliefde, dat daar verwoord wordt. Maar er is onduidelijkheid over wie met ‘naaste’ bedoeld wordt. Ik woon in Antwerpen, een stad met de grootste orthodoxe Joodse gemeenschap in de wereld na New York. Maar mijn Joodse medeburgers in deze stad bedoelen met ‘naaste’ hoegenaamd niet mij of mijn buurman, maar alleen en uitsluitend: je ‘Joodse’ naaste. (Er is één vers in Leviticus, beste recensent – ik mag ook een keer laten horen dat ik een en ander gelezen heb lach – waar ‘naaste’ ook ‘niet-Joden’ kan betekenen: vers 34 van hetzelfde hoofdstuk. Kijk het na! Maar ook hier moet men de context bekijken: waarschijnlijk is ook hier de verwijzing niet universalistisch bedoeld zoals in het Christendom: het gaat uitsluitend over de Egyptenaren, of diegenen die je ooit een dienst hebben bewezen, die je nu moet retourneren.)

Waar u hier mee begint is duidelijk geschreven uit ergernis, hetgeen bij u nu de overhand heeft gekregen. Wanneer u het nog eens wat langer overdenkt, misschien over een vijf jaar, denk ik dat u zal moeten toegeven dat u toch geen andere lezer kent, inclusief uzelf, die uw boek beter en aandachtiger gelezen heeft dan ik.


Maar ik moet nu bekennen dat de verwijzing naar Leviticus op bladzijde 14 mij niet te binnen schoot en ik op pagina 226 niet meer aan pagina 116 dacht. Het spijt me zeer. En hoewel er tussen die verwijzingen honderd bladzijden zitten, en het wel heel veel gevraagd is van de lezer het zolang in het hoofd te houden om de touwtjes aan elkaar te binden, begrijp ik dat dat een uitvlucht is. Ik neem deze misstap zwaar op.

Maar nu kin omhoog. Waarom hebt uzelf deze opmerkingen niet onthouden? Mijn argumentatie blijft immers even geldig. Uw boek wordt er enkel verwarder door. U legt in uw boek dus tweemaal uit dat ’gij zult uw naaste beminnen als uzelf’ bij Jezus niet opgevat moet worden in de latere christelijke zin van universele naastenliefde.
Jezus vat deze uitspraak als een Jood op, zegt u op bladzijde 14, en op pagina 226 vertelt u de lezer dat het Paulus was die het op de christelijke manier interpreteerde. Oftewel u bevestigt zelfs nog wat ik opperde, namelijk dat Lucas een woord van Paulus in de mond van Jezus legt.

Met welke logica laat u dan Marcus een ”centrale en revolutionaire boodschap” prediken op pagina 116? Terwijl u tweemaal uitlegt dat Jezus er in zijn uitspraak volgens u helemaal niets revolutionairs mee bedoelde. En hoe kan het ontbreken van deze ”centrale en revolutionaire” boodschap van het christendom in Johannes hem onderscheiden van het oudste evangelie, wanneer er bij Marcus ook niets van te bespeuren valt? Blijkbaar liet Johannes het weg omdat er niets saaiers te bedenken valt dan een Jezus die exact hetzelfde zegt als alle Joden sinds Mozes.

17.

Willie van Peer schreef:Ja, en dan – heel vermakelijk - leest de recensie soms alsof ik mijn eigen boek aan het lezen ben. Maar dan negatief ingekleurd!... Ik geef slechts enkele voorbeelden:

Slechts enkele voorbeelden? Indien het heel vermakelijk is waarom niet alle voorbeelden?

18.

Recensie schreef:Het evangelie van Johannes is geen onafhankelijke bron voor een historische Jezus.

Willie van Peer schreef:Op dit ogenblik is er niet één exegeet meer die nog een cent zou durven verwedden op de letterlijke historiciteit van Jezus’ uitspraken in het evangelie van Johannes.” (p. 116)

Ik moet u er op wijzen dat u later in uw commentaar (op p. 145) het Johannesevangelie wel degelijk betitelt als ”aparte bron” voor het open graf van Jezus.
Ik zal de tekst van mijn recensie iets verduidelijken.

19.

Recensie schreef:Het [Johannes evangelie] is een puur literaire creatie.

Willie van Peer schreef:de uiterst verheven en poëtische taal (p.117).

Dit is de derde maal dat we op hetzelfde misverstand stuiten. "Literaire creatie" betekent verzonnen verhaal, geen relaas van iets wat echt gebeurd is. Of het "verheven" is of "poëtische taal" is in deze irrelevant. Zie punt 7.

20.

Recensie schreef:Van Peer laat deze “buitengewoon interessante kwestie niet voorbijkomen in zijn boek” (nl. het “Messiasgeheim” bij Marcus).

Willie van Peer schreef:Zeer kenmerkend voor het Marcusevangelie is ook het thema van het geheim: de identiteit van Jezus is gehuld in een sfeer van geheimzinnigheid.” (p. 106).

My bad! Is me ontgaan.
Als me die ene zin die u eraan besteedt opgevallen was, zou ik het echter nog steeds aangevuld hebben met mijn commentaar en de naam Wrede. Er moet iets van een opheldering worden gegeven wat betreft deze zaak.

21.

Recensie schreef:Jammer genoeg komt Van Peer niet met dit belangrijkste inzicht dat voortvloeit uit de prioriteit van Marcus.

Willie van Peer schreef:De tekst van Marcus is het oudste evangelie. Daarover heerst de grootst mogelijke consensus onder specialisten. (p. 104).

Kwestie van beter lezen. Met ”dit belangrijkste inzicht” bedoel ik helemaal niet de prioriteit van Marcus, maar wat daaruit voortvloeit, de implicatie ervan, oftewel dit:

Recensie schreef:Wat namelijk zeer verhelderend zou zijn geweest, maar Van Peer weglaat, is aangeven waarom gelovigen zo graag de prioriteit van Matteüs voorstaan en het scenario van de prioriteit van Marcus verwerpen. Wanneer men tot de conclusie moet komen dat Marcus het eerste evangelie is komt een gelovige namelijk voor zeer grote problemen te staan: Marcus kent geen geboorteverhaal, geen leringen van Jezus en, - grootste verrassing -, geen enkel verhaal over verschijningen van de opgestane Jezus! Als men moet toegeven dat Marcus het eerste evangelie is, wordt men bijgevolg, als men eerlijk is, er bijna toe gedwongen te concluderen dat Marcus blijkbaar niets afwist van genoemde zaken die weggelaten zijn, want het is moeilijk voorstelbaar dat Marcus er wel kennis van had, maar ze niet belangrijk genoeg achtte ze te vermelden. Bijgevolg kan men dan ook concluderen dat de diverse verhalen die Matteüs, Lucas en Johannes vertellen over de verschijningen van de opgestane Jezus en zijn hemelvaart, uit de duim gezogen zijn.

Hierop volgt de zin “Jammer genoeg komt Van Peer niet met dit belangrijkste inzicht dat voortvloeit uit de prioriteit van Marcus."

22.

Willie van Peer schreef:Ik zou niet vermelden dat in het Marcus evangelie geen melding wordt gemaakt van verschijningen na de dood van Jezus.

Willie van Peer schreef:Alle specialisten zijn het er ook over eens dat het evangelie eindigt met het terugschrikken van de vrouwen.” (p. 107).

Na lang zoeken denk ik dat ik de passage gevonden heb, waar u over klaagt. Ik schrijf dit naar aanleiding van het kopje De verrijzenis (p. 145):

Recensie schreef:Vervolgens gaat hij de verschijningen bij langs, maar slaat het absoluut belangrijkste, cruciale feit over dat Marcus, het oudste evangelie, helemaal geen verschijningsverhalen van Jezus kent.

Dat u het op pagina 107 hebt geschreven is irrelevant. Mijn kritiek is dat het beslist op deze pagina waar u het hebt over de verrijzenis gezegd zou moeten worden, omdat het ontbreken van verschijningsverhalen in het oudste evangelie überhaupt de belangrijkste zaak is die u onder dit kopje maar zou kunnen vermelden. Sterker nog, het is het belangrijkste wat u in uw gehele boek over "de werkelijkheid achter het Nieuwe Testament" zou kunnen zeggen. Het gaat natuurlijk erom de cruciale implicaties van dit feit te overdenken: het oudste evangelie kent geen verschijningsverhalen, oftewel die waren er niet. Al die latere verschijningsverhalen zijn dus opgemaakte verhalen. Blijkbaar hebt u dit nooit beseft, en blijkbaar moet ik het in de recensie nog duidelijker uitspellen, aangezien wat ik met bovenstaand citaat wilde zeggen niet aankwam.

23.

Recensie schreef:Wat de Joodse bronnen betreft krijgen we de Dodezeerollen onder de neus, die zoals iedereen weet niets over Jezus weten te vertellen.

Willie van Peer schreef:Omdat de Dode Zeerollen dus eigenlijk niets met het christendom te maken hebben, gaan we er hier verder niet op in. (p. 52).

Het punt waar ik kritiek op u heb is niet dat u niet opmerkt dat er niets in staat over Jezus, maar dat u ze überhaupt voorbij laat gaan.
Het is weer een voorbeeld van onhelderheid van uw boek.
Uw hoofdstuk 2 heet Terug naar de bronnen. Welke bronnen? Wel, u legt uit dat we in dit hoofdstuk een aantal teksten gaan bespreken die naar Jezus verwijzen. Vervolgens komt er een kopje Heeft Jezus wel echt bestaan? U laat dan horen ”In dit hoofdstuk gaan we in op de bronnen die ons iets kunnen vertellen over de historische Jezus.”

Dat is dus tweemaal een aankondiging van bronnen voor de historische Jezus. Vervolgens komt u aan met een opsomming van bronnen die dus helemaal geen bronnen zijn die kunnen gelden als evidentie voor het bestaan van een historische Jezus, waarvan het hoogtepunt de Dodezeerollen zijn, zoals u zelf aangeeft.

24.

Willie van Peer schreef:De recensent doet het voorkomen alsof ik de verwijzingen naar de profetieën in het Oude Testament ernstig neem.

Willie van Peer schreef:Op p. 92 staat (ingekaderd!) een hele alinea waarin het omgekeerde beweerd wordt, namelijk dat dit christelijke interpretaties zijn die niet door Joodse exegeten worden gesteund - integendeel!

Ik heb me lange tijd afgevraagd waar deze aanklacht op gebaseerd is. U kunt gerust van me aannemen dat ik de titel van uw boek zowel gelezen als begrepen heb. Natuurlijk neemt u verwijzingen naar profetieën in het Oude Testament niet serieus. Hoe zou ik in vredesnaam insinueren dat u dat wel doet?
Ik meen het antwoord gevonden te hebben. Dit is wat ik schreef:

Recensie schreef: Ik vraag me nu af hoe Van Peer heeft vastgesteld dat ook dit weer een mooi verhaal is, mij lukt het me maar niet. Een diepere symbolische betekenis, fiat, want die spelt Matteüs zelfs uit voor de lezer: de kindertjes van Bethlehem die gedood worden zijn een vervulling van een oudtestamentisch vers, en de vlucht naar Egypte al evenzeer, en de uiteindelijke verhuizing naar Nazareth ook al weer. Allemaal voorspeld! Wees, lezer, hiervan dus zeer onder de indruk van het goddelijke!
Maar in plaats van mooi komt bij mij enkel weer het woordje misleidend naar boven, want het zijn stuk voor stuk nepprofetieën. De originele teksten hebben niets maar dan ook niets te maken met een voorzegging over het leven van ene Jezus. Wat Matteüs doet is bewijzen fabriceren voor de betrouwbaarheid van het christelijk geloof.

Deze tekst was een reaktie op deze zin van u op pagina 63:

Willie van Peer schreef:Opnieuw moeten we vaststellen: dit is een mooi verhaal, en je kunt er ook diepere symbolische betekenissen aan verbinden.

Aangezien het al de tweede keer is dat u "vaststelt" dat het weer een mooi verhaal is cursiveer ik in mijn recensie het woordje vastgesteld. U wil opnieuw zeggen dat het als verhaal mooi is en niemand dat kan ontkennen (dat is de betekenis van 'vastgesteld').
Ik schrijf: "Een diepere symbolische betekenis, fiat" (aangezien die juist het allerduidelijkst is in het verhaal, alsof het om die reden verzonnen is), en vervolg met dat alles wat we voorgeschoteld krijgen in de geboorteverhalen volgens de evangelist vervullingen van profetieën zijn. De opvallendste symboliek is dus de implicatie hiervan, dat het hier om een goddelijke boodschap gaat.
Wat u er voor symboliek uit haalt zou ik niet weten, maar ik neem aan dat het iets moois is.

Oftewel als we het verhaal bekijken, nadat we het er allebei over eens zijn dat het verhaal absurd is, blijft er voor u een mooi verhaal over, maar stoor ik mij er vreselijk aan dat Matteüs ten behoeve van de geloofspropaganda er niet voor terugdeinst om mensen te misleiden via opgemaakte, volkomen gefabriceerde profetieën. Hij probeert lezers te overtuigen van de betrouwbaarheid van de christelijke boodschap door er een bovennatuurlijk, goddelijk stempel op te leggen. Ik zie daar grove misleiding in, en dat bederft alles voor me.
Wanneer u later op bladzijde 92 iets zegt over deze profetieën laat u geheel correct horen dat Matteüs niet naar echte voorspellingen verwijst, maar een spelletje 'hineininterpretieren' speelt. Dat Matteüs zijn lezers misleidt wilt u niet uitspreken of ontgaat u.

25.

Recensie schreef:Veel uitspraken in de Bergrede zijn geen weerslag van specifiek Joods denken.

Willie van Peer schreef:Heeft het christendom leentjebuur gespeeld bij de oude Egyptenaren? Ongetwijfeld – net zoals het geval is met de tekst van de Bergrede”. (p. 161).

Mijn opmerking was niet bedoeld als kritiek op wat u zegt. Het is onderdeel van een nadere uiteenzetting over het denkbeeld "Jezus als cynisch filosoof", dat door sommige onderzoekers naar voren is gehaald. Ik ga daar wat dieper op in dan u in uw boek doet, en kom met aanvullende informatie. U moet niet vergeten dat ik uw boek bladzijde voor bladzijde becommentarieer, en daarom niet kan verwijzen naar iets wat u later zegt. Maar ik kan nu achteraf mijn recensie aanvullen met een opmerking dat u later in het boek deze uitspraak van mij bevestigt.

26.

Recensie schreef:Erg storend is hier dat Van Peer nergens in zijn boek uitlegt dat de naam Marcus niet gebaseerd is op de tekst van het evangelie, maar op de kerktraditie.

Willie van Peer schreef:Wie die Marcus was, weten we niet. (p. 104).

Ik zal het nu heel duidelijk maken waarom uw schrijfstijl onhelder is.
Stel dat een lezer uit uw doelgroep uw boek leest. Zoals u opmerkt is deze lezer geen Freethinker, maar iemand die niets van de bijbel weet. Deze lezer zoekt voor het eerst het evangelie van Marcus op in een of ander vergeeld bijbeltje. Na lang bladeren vindt onze lezer het boek. Er staat met grote letters boven: HET EVANGELIE VOLGENS MARCUS. De lezer slaat nu uw boek op, en krijgt te horen "Wie Marcus was, weten we niet". "O", denkt de lezer, "het is dus geschreven door ene Marcus, maar meer weten we niet, we hebben er verder geen informatie over."
Iets wat u blijkbaar ook concludeert:

Willie van Peer schreef:Door één geniaal iemand geschapen: ene (onbekende) Marcus.

Wat u had moeten doen is uitleggen dat de evangelies anoniem zijn en de kerktraditie de namen aan de evangelies heeft gegeven en boven de evangelies heeft gezet en waarom. Omreden van dat alle evangelies anoniem zijn en dat fataal is voor de geloofwaardigheid ervan. Om gezaghebbend te zijn en betrouwbaar over te komen moeten ze geschreven zijn door iemand die ooggetuige is geweest of iemand die de informatie direct van een ooggetuige heeft ontvangen en opgeschreven heeft. Daarom heeft men de schrijvers van de evangeliën een naam gegeven. En natuurlijk niet zomaar een naam. De kerktraditie beweert zeer goed te weten wie deze Matteüs, Marcus, Lucas en Johannes was.

27.

Recensie schreef:Alweer legt Van Peer niet uit dat het evangelie [van Mattheüs] anoniem is en de benaming enkel een conventie.

Willie van Peer schreef:Wie die Mattheüs was weet niemand. In geen geval was het een van de twaalf apostelen. (p.109).

Zie punt 26.

28.

Willie van Peer schreef:Ik zou geheel onvermeld laten “dat alle historici het erover eens zijn dat de passage in Josephus tenminste gedeeltelijk een christelijke vervalsing is”.

Willie van Peer schreef:Ik schrijf: Alle manuscripten van Flavius’ Josephus’ tekst zijn van christelijke origine. Het oudste dateert uit de 11de eeuw! Het is dus heel goed denkbaar dat de kopiisten de tekst in christelijke zin hebben ‘aangepast’.” (p. 52).

U hebt mijn tekst slecht gelezen. Ik maak mijn opmerking naar aanleiding van het interview met u op YouTube:

Recensie schreef:Van Peer laat in het interview [te beluisterren op YouTube] zelfs geheel onvermeld dat alle historici het erover eens zijn dat de passage in Josephus tenminste gedeeltelijk een christelijke vervalsing is, en we dus met een probleem zitten. Hij doet exact het tegendeel: juist de meest omstreden passage uit de geschiedenis van de bronnenkritiek zet hij neer als de belangrijkste: ”vooral Josephus …heel duidelijk”! Waar Van Peer in zijn boek nog sprak van "met grote waarschijnlijkheid" is hij nu inmiddels opgeklommen tot "met zekerheid weten".

Deze uitermate onwetenschappelijke argumentatie gaf u om aan te tonen dat mensen die denken dat er nooit een historische Jezus heeft rondgelopen te vergelijken zijn met mensen die ontkennen dat de aarde rond is.

Ik wil u wel zeggen dat dit uw grootste uitglijder is.

29.

Willy van Peer schreef:En ga zo maar door – ik stop hiermee, want het begint ook mij te vervelen, laat staan die arme lezer(es) van dit stuk. En deze recensent kapittelt mij voortdurend vanwege gebrek aan ‘wetenschappelijkheid’…. Maar je begint je echt in alle onschuld af te vragen welk boek hier gerecenseerd wordt – niet het mijne, in ieder geval.

Fijn dat u ermee stopt. Het is voor mij ook vreselijk vervelend om alles uit te zoeken en recht te zetten. En vermoeiend. Ik ben ertussendoor maar naar bed gegaan.
Ik ben echter bang dat ik het in het hiernavolgende nogmaals moet hebben over uw onwetenschappelijkheid.