Freethinkers anti-verlichting memeplex?

[Amerauder]

Dat klopt, en hoe verhouden die twee dingen zich nu tot elkaar? Is het eigenlijke, oorspronkelijke verlichtingsdenken ontspoort en verkeerd geïnterpreteerd door radicalen? Dat kun je zeggen. Je kunt echter ook zeggen, nee, wat jij nu als een radicale uitwas omschrijft is niets dan de vervolmaking van diezelfde uitgangspunten. Deze radicale vorm – die je terecht bekritiseert – is niets dan de noodzakelijke voortzetting van dat wat door het verlichtingsdenken zelf in beweging is gezet. Het is daar dus het directe gevolg van, en we moeten het verlichtingsdenken daartoe ook ter verantwoording roepen.

Wij bevinden ons in het tijdperk waarin wij leven in de unieke positie om de rekening van de effecten van de verlichtingsidealen op te kunnen maken. We zien bijvoorbeeld dat ze volledig doorslaan op het gebied van maakbaarheid. Dan kun je zeggen: dit was niet de bedoeling, we moeten bijsturen! Of je kunt je afvragen: misschien was dit wel de bedoeling, misschien is dit wat de verlichting uiteindelijk in essentie te betekenen heeft? En dan zou je kunnen zeggen, komt de aap nu ten laatste uit de mouw.

Inderdaad heel interessant. En ik denk dus dat we ons idee van vooruitgang kritisch moeten herzien – inderdaad minstens zover terug als de Verlichting – om niet steeds opnieuw in deze valkuil te vallen.

Je kunt wel zeggen: val toch niet steeds in die valkuilen! Maar misschien zit er wel iets in de idee van vooruitgang zelf dat het vallen in valkuilen dat deze mensen doen in de hand werkt.

Of we nu vragen hoe ontsporingen te voorkomen zijn of welk idee van vooruitgang ontsporingen veroorzaakt, beide vragen wijzen op ontsporingen en tonen daarmee dat het teleologische vooruitgangsideaal zowel tot overschrijding kan drijven als het vermogen tot zelfkritiek en herstel bevat. Filosofisch en historisch gezien bevinden we ons m.i. nog steeds in de Verlichtingsstroom, in een latere, gemoderniseerde fase, waarin de Verlichting de dialektiek van vooruitgang en ontsporing, een dynamisch teleologisch ideaal en een ingebouwd zelfreparerend vermogen belichaamt -- een vermogen dat door de geschiedenis zelf voortdurend wordt versterkt.

Maar dan maak je van de Verlichting een soort eeuwigdurend zelfverbeterend proces, waar je onmogelijk kritiek op kunt uiten omdat iedere kritiek automatisch weer onderdeel wordt van de hernieuwde zelfverbetering.

Dat is het niet. Het is een aan tijd en plaats gebonden set aan waarden, beloften en uitgangspunten, die net zoals alle andere aan kritiek onderhevig zijn. En waar we nu, als eersten in de geschiedenis, tot op zekere hoogte op terug kunnen blikken om de balans op te maken.

Welke van de beloften zijn uitgekomen en welke niet? Welke van de principes bleken te werken, en welke niet? Voor die vragen breekt nu de tijd aan.

[Amerauder]

Ten eerste zien we op allerlei manieren dat we gewoon weer terug aan het keren zijn naar de wereld die je schetst. Dus om nu te zeggen dat we hieraan ontkomen zijn, ik weet het niet.

Je bagatelliseert ongekende vooruitgang door te suggereren dat we zienderwijze terugkeren naar de pre-Verlichtingswereld, zoals hierboven omschreven. Dat is absurd en empirisch weerlegd, in mijn ogen pure retoriek zonder data.

Je gaat in geen enkel punt, bijvoorbeeld dat de meest afschuwelijke hongersnoden juist ná de Verlichting kwamen en niet ervoor, maar bedient jezelf wel van dergelijke grootspraak in vage algemeenheden.

Hetzelfde geldt voor autoritaire regimes, om maar even wat te noemen. De ergste voorbeelden daarvan, zoals de DDR, vinden we juist bínnen de traditie van de Verlichting, en niet daarbuiten. Dus hoe kom je erbij om te beweren dat de Verlichting daar een halt aan toe zou roepen, terwijl het tegendeel zo overduidelijk waar is? Leg dat eens uit?

We kunnen die claims die ten tijde van de Verlichting gemaakt werden nu gewoon stuk voor stuk langs gaan, en kijken welke waar zijn gebleken, en welke niet. Simpel. En daar is het ook tijd voor, voor die herbezinning.

Kenmerkend voor de Verlichting was een toegenomen vertrouwen in de wetenschap en de logica, ten koste van de religie en de tradities, waarvan de maatschappelijke betekenis afnam.

Inderdaad. En wat is daar het meest voor de hand liggende voorbeeld van? Het communisme, waarbij deze verschuiving – de industrialisatie dus eigenlijk, het inrichten van de maatschappij naar de fabrieksarbeider – met harde hand werd geforceerd.

En dus weten we nu – wat men ten tijde van de Verlichting nog niet wist! – wat deze verschuivingen in feite te betekenen hebben, wat er de gevolgen van zijn, en tal van zaken meer, simpelweg omdat wij nu terug kunnen kijken. Dat maakt natuurlijk alle verschil.

Maar ja, blijkbaar is er meer behoefte om te klagen over het niet langer eerbiedigen van de verlichtingswaarden, dan om je af te vragen waar dat toch aan zou kunnen liggen… Prima, ga vooral je gang…

[Amerauder]

Goed idee, laat ons terug draaien naar de beschaving tot minstens voor de Verlichting, met alle ingrepen die het enkel steeds erger maakten.

Nee, natuurlijk niet. Laat ons, met de kennis van nu, beoordelen op welke punten de verlichtingsdenkers gelijk hebben gekregen en op welke niet.

Natuurlijk zijn er punten waarop ze gelijk hebben gekregen. Natuurlijk is het een belangrijk onderdeel van onze geschiedenis waar we niet omheen kunnen. Maar er zijn ook zaken waarvan we nu weten dat ze verkeerd zaten.

Is dat zo?
Uiteraard waren de verlichtingsdenkers niet perfect, en valt er nog altijd veel te verbeteren, maar
ik ben benieuwd op welke gebieden ze volgens jou "verkeerd" zaten.
Welke ideeën uit de verlichting waren slechter dan wat men vóór de verlichting dacht?

Vooropgesteld dat Verlichting ontzettend veel goeds heeft gebracht, en zelfs als een bron van trots en eigenwaarde gezien kan worden: de tijd van een eenzijdig bejubelen is nu toch echt lang en breed voorbij. Met alles wat we gezien en meegemaakt hebben in deze en vorige eeuw is dat niet langer vol te houden.

Ik heb in het voorgaande een aantal punten benoemd waarop de beloften van de Verlichting min of meer door de mand zijn gevallen:

1) Op het punt van dogma
2) Op het punt van mythen

De belofte was dat we hier aan voorbij zouden kunnen gaan. Dat blijkt niet te lukken.

Neem bijvoorbeeld de moderne opvatting dat mannen vrouwen kunnen zijn en vrouwen mannen, indien dat zo uitkomt. Wordt er nog langer gepretendeerd dat hier “rede” of “wetenschap” aan ten grondslag zou liggen? Nauwelijks. Men laat dergelijke pretenties, die horen bij de verlichtingsidealen, hoe langer hoe meer vallen, simpelweg omdat er minder in wordt geloofd.

In plaats daarvan poneert men het liever gewoon als dogma, en gaan we iedere dag een stapje verder terug naar het oude en vertrouwde: “het is zo omdat ik zeg dat het zo is en wie mij tegen durft te spreken is een ketter.”

Wat de mythen betreft, heb ik het vaker over gehad, kijk maar naar de verhaaltjes van Elon Musk en de behoefte die zijn publiek schijnbaar zo sterk voelt om daar in te geloven.


3) Op het punt van maakbaarheid
4) Op het punt van universalisme

Deze twee idealen zijn inmiddels onzinnig en ongeloofwaardig gebleken.

Over maakbaarheid hebben we het gehad. Wat het universalisme betreft, zie bijvoorbeeld Trump die niet langer spreekt zoals vorige presidenten nog deden, in termen van wat is goed voor de wereld (want vrijwel niemand gelooft daar nog in). In plaats daarvan komt hij er eerlijk voor uit voor de belangen van Amerika op te komen, en dat de rest het maar uit kan zoeken. Daarmee zegt hij hardop wat andere politici alleen denken, en het feit dat deze openheid hem populariteit oplevert is een teken van het failliet van de universalistische pretentie.

We kunnen daarom nu steeds duidelijker zien dat de Verlichting haar beloften niet waar heeft kunnen maken. Dat men er toentertijd in kon geloven, toen men nog niet beter wist, is begrijpelijk. Maar met de kennis van nu moeten we toegeven dat degenen die de verlichtingsdenkers in hun tijd op deze punten tegenspraken, nu met terugwerkende kracht gelijk krijgen. Maakbaarheid en universalisme waren loze beloften, en zonder dogma en mythe kunnen we blijkbaar niet. Dat is nu hoe de zaken er voor staan.

[ChaimNimsky]

Dat klopt, en hoe verhouden die twee dingen zich nu tot elkaar? Is het eigenlijke, oorspronkelijke verlichtingsdenken ontspoort en verkeerd geïnterpreteerd door radicalen? Dat kun je zeggen. Je kunt echter ook zeggen, nee, wat jij nu als een radicale uitwas omschrijft is niets dan de vervolmaking van diezelfde uitgangspunten. Deze radicale vorm – die je terecht bekritiseert – is niets dan de noodzakelijke voortzetting van dat wat door het verlichtingsdenken zelf in beweging is gezet. Het is daar dus het directe gevolg van, en we moeten het verlichtingsdenken daartoe ook ter verantwoording roepen.

Wij bevinden ons in het tijdperk waarin wij leven in de unieke positie om de rekening van de effecten van de verlichtingsidealen op te kunnen maken. We zien bijvoorbeeld dat ze volledig doorslaan op het gebied van maakbaarheid. Dan kun je zeggen: dit was niet de bedoeling, we moeten bijsturen! Of je kunt je afvragen: misschien was dit wel de bedoeling, misschien is dit wat de verlichting uiteindelijk in essentie te betekenen heeft? En dan zou je kunnen zeggen, komt de aap nu ten laatste uit de mouw.

Inderdaad heel interessant. En ik denk dus dat we ons idee van vooruitgang kritisch moeten herzien – inderdaad minstens zover terug als de Verlichting – om niet steeds opnieuw in deze valkuil te vallen.

Je kunt wel zeggen: val toch niet steeds in die valkuilen! Maar misschien zit er wel iets in de idee van vooruitgang zelf dat het vallen in valkuilen dat deze mensen doen in de hand werkt.

Of we nu vragen hoe ontsporingen te voorkomen zijn of welk idee van vooruitgang ontsporingen veroorzaakt, beide vragen wijzen op ontsporingen en tonen daarmee dat het teleologische vooruitgangsideaal zowel tot overschrijding kan drijven als het vermogen tot zelfkritiek en herstel bevat. Filosofisch en historisch gezien bevinden we ons m.i. nog steeds in de Verlichtingsstroom, in een latere, gemoderniseerde fase, waarin de Verlichting de dialektiek van vooruitgang en ontsporing, een dynamisch teleologisch ideaal en een ingebouwd zelfreparerend vermogen belichaamt -- een vermogen dat door de geschiedenis zelf voortdurend wordt versterkt.

Maar dan maak je van de Verlichting een soort eeuwigdurend zelfverbeterend proces, waar je onmogelijk kritiek op kunt uiten omdat iedere kritiek automatisch weer onderdeel wordt van de hernieuwde zelfverbetering.

Dat is het niet. Het is een aan tijd en plaats gebonden set aan waarden, beloften en uitgangspunten, die net zoals alle andere aan kritiek onderhevig zijn. En waar we nu, als eersten in de geschiedenis, tot op zekere hoogte op terug kunnen blikken om de balans op te maken.

Welke van de beloften zijn uitgekomen en welke niet? Welke van de principes bleken te werken, en welke niet? Voor die vragen breekt nu de tijd aan.

Je probeert de metafoor van een zelfreparerend proces te neutraliseren door te zeggen dat kritiek daardoor onmogelijk wordt. Dat is niet het geval. Het zelfreparerende aspect van de Verlichting betekent juist dat kritiek onderdeel is van het proces van verbetering. De Verlichting belichaamt een dynamiek waarin reflectie, evaluatie en correctie inherent zijn aan vooruitgang, in plaats van iets dat buiten of tegen het systeem staat.